20/1 | LOCHEM - 20 JANUARI 2010 Toen predikant Jacobus Craandijk eind negentiende eeuw lange wandelingen maakte en deze met "pen en potlood" vastlegde, kwam hij ook eens in Lochem. Maar, zo schreef hij, "voor den oudheidminnaar heeft Lochem weinig of niets meer behouden ..... Alleen de enge, kromme straten herinneren nog aan de oudheid der voormalige vesting.

Toch is in Lochem nog wel iets uit lang vervlogen tijden overgebleven, maar ik kan het u niet toonen, aangezien het onzigtbaar is". In 1866 had men in de Grote Kerk een paar muurschilderingen ontdekt, zo ging Craandijk verder, maar "na eenigen tijd zigtbaar te zijn geweest ... werden de schilderingen vernist en wederom onder de kalk verborgen. Veel kunstwaarde schijnen zij niet gehad te hebben. Teekening en kleur droegen de kenmerken van weinig ontwikkelde kunstvaardigheid". 

Gelukkig kunnen wij nu de schilderingen wel weer zien en vandaag - 20 januari - is het de dag van Sebastiaan, reden genoeg om even bij de Lochemse Sebastiaan - geschilderd eind vijftiende eeuw - stil te staan. Volgens de dertiende-eeuwse heiligenkalender, zoals verwoord door Jacobus de Voragine in zijn Gulden Legenden, zou Sebastiaan als commandant in het leger van keizer Diocletianus (284-305) hebben gediend. Hij was christen en daarom gaf Diocletianus "bevel hem midden in het legerkamp vast te binden en door de soldaten met pijlen te laten beschieten. Ze schoten hem vol pijlen zodat hij wel een egel leek!". Iedereen dacht dat Sebastiaan dood was, maar hij kwam er weer bovenop en ging naar het keizerlijk paleis om de keizer zelf de les te lezen. Dat nam de keizer niet en liet Sebastiaan zó lang met knuppels slaan tot de dood erop volgde. Zo luidt in het kort het martelaren-verhaal van Sebastiaan of Sebastianus, die in een catacombe aan de Via Appia in Rome werd begraven.

Of deze geschiedenis een historische kern heeft is onduidelijk. Zeker is wel dat zijn verhaal al in de vijfde eeuw werd opgeschreven en dat hij als heilige grote populariteit genoot. Toen in de zevende eeuw delen van Italië werden geteisterd door de pest, bad men tot Sebastiaan en die zou de pest hebben doen stoppen; Sebastiaan werd toen een belangrijke "pestheilige". Grappig is dat het verbinden van Sebastiaan met de pest alles te maken heeft met de pijlen die van hem een "egel" maakten. De pest kwam plotseling, snel en hevig, net zoals een pijl. In de bijbel werd dat beeld al opgeroepen, maar ook in Homerus' Ilias lezen we dat de pijlschietende Apollo in zijn woede de pest liet heersen in het Griekse kamp; "eerst trof hij de muildieren en de snelle honden, toen richtte hij op de mensen zijn puntige pijlen en steeds weer troffen ze doel".

Zo werd Sebastiaan - behalve beschermheilige van schutters, wapensmeden en soldaten - vooral bekend als afweerder van de pest. Hij werd de patroonheilige van de broederschappen die zich bezig hielden met het verplegen van pestlijders, men hield op 20 januari processies om stad of dorp te vrijwaren van de ziekte of droeg zijn beeltenis als amulet om de hals. Ook in Nederland, waar niet veel afbeeldingen van Sebastiaan bewaard zijn gebleven. Maar wél een hele mooie in Lochem!

© tekst & beeld conens & van wiechen

Voor meer historische mijmeringen zie ons OudWeb-log